İngiliz arşivlerindeki gizli rapor Sivas'ta gün yüzüne çıkarıldı

Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Bölümü'nde öğretim üyesi Prof. Dr. Osman Kubilay Gül tarafından yapılan çalışma kapsamında, Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri'nde bulunan Ekim 1917 tarihli "Panturancılık Hareketi" başlıklı istihbarat raporu tarihî bağlamı içerisinde ele alındı. CAB 24/33/82 referans numarasıyla kayıtlı Birinci Dünya Savaşı'nın kritik bir döneminde hazırlanan raporda, Osmanlı Devleti ve Türkistan'daki Türk milliyetçiliği ile Pantürkizm hareketine ilişkin değerlendirmelere yer verildi. 1917 yılında hazırlanan raporun, Bolşevik Devrimi'nin gerçekleştiği, İngiltere'nin Bağdat'ı ele geçirdiği ve Amerika Birleşik Devletleri'nin İtilaf Devletleri safında savaşa katıldığı bir dönemde kaleme alındığı belirtildi. İngiliz İstihbarat Bürosu tarafından hazırlanan raporda, Türkçe konuşan nüfusların coğrafi dağılımı, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ideolojik yaklaşımları ve siyasi uygulamaları ile Panislamizm ve Pantürkizm arasındaki ilişki incelendi. Raporda ayrıca Osmanlı Devleti'nin Arap ve Ermeni nüfuslara yönelik politikaları ile Bolşevik Devrimi sonrasında Orta Asya'daki Türk nüfusların geleceğine ilişkin değerlendirmelerin de yer aldığı kaydedildi. Çalışmada, raporun yalnızca içerdiği bilgiler açısından değil, hazırlandığı siyasi ve jeopolitik şartlar bakımından da ele alındığı ifade edildi. Çalışma kapsamında İngiltere'nin emperyal çıkarlarının istihbarat söylemine nasıl yansıdığı da eleştirel bir bakış açısıyla incelendi.

"Yapay ve Avrupa kaynaklı"
Raporun Türk milliyetçiliğini yapay ve büyük ölçüde Avrupa kaynaklı bir hareket olarak tasvir ettiği, Ermeni meselesini stratejik bir perspektiften değerlendirdiği ve Orta Asya'daki Türk topluluklarının geleceğine ilişkin öngörülerde bulunduğu belirtildi. Araştırmada, 1917 tarihli istihbarat raporunun tarihî değeri ve sınırlılıkları sistematik belge eleştirisi yöntemiyle ortaya konulmaya çalışıldı. Çalışmanın savaş dönemi istihbaratı, milliyetçilik ve emperyal strateji konularındaki tarih yazımı tartışmalarına katkı sunduğu ifade edildi.

"Daha önce hiçbir yerde rastlamadığımız bir kaynaktı"
Çalışmaya ilişkin açıklamalarda bulunan Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Bölümü'nde öğretim üyesi Prof. Dr. Osman Kubilay Gül, raporun bir arşiv çalışması sırasında fark edildiğini belirterek, "Bir arşiv çalışması esnasında İngiliz arşivlerinde 1917 yılına ait 'Pantürkizm' adlı bir rapor olduğunu fark ettik. Bu rapor dijital ortamda bulunmuyordu. İngiliz arşivleriyle temasa geçtik. Temasa geçtikten sonra belli bir ücret karşılığında raporu temin etmeyi kabul ettiler. Daha sonra bunun özellikle Pantürkizm açısından önemli bir kaynak olduğunu fark ettik. Daha önce hiçbir yerde rastlamadığımız bir kaynaktı. Bu açıdan alana çok ciddi bir katkısı olacağını düşünüyorum. Önemli bir eser ortaya koymaya gayret ettik" dedi.

"Bu bir istihbarat raporudur"
Raporun içeriğini ve analizini incelediklerini belirten Gül, "Netice itibarıyla bu, 1917 yılında Büyük Britanya tarafından hazırlanmış gizli bir istihbarat raporudur. Osmanlı Devleti ve Pantürkizm hakkında hazırlanmış bir rapor olduğundan, bunun yanlı bir rapor olduğunu da göz önüne alarak analizimizi bu bakış açısıyla yaptık. Çalışmayı uluslararası bir dergide yayımladık. Bu bir istihbarat raporudur. Gizli olarak hazırlanmış olmasına rağmen propaganda aracı olarak kullanılmış bir rapor olduğundan, burada yer alan bütün bilgileri doğru kabul ederek bir analiz yapmadık. Kendi bilgilerimizle, Türk literatüründe ve uluslararası literatürde yer alan bilgilerle kıyaslayarak bir inceleme yapmaya gayret ettik" diye konuştu.

"Yalnızca kendi arşivlerimizle sınırlı değil"
Gül, arşivlerin dijitalleştiğini söyleyerek, "Aslında arşivler artık dijitalleşti. Biz mesleğe ilk başladığımızda Türk arşivlerine bile ulaşmak için Ankara'ya gider, belli süreler konaklamak zorunda kalırdık. Belgeleri ister, belgelerin fotokopileri üzerinde çalışabilirdik. Aynı durum Osmanlı Arşivi'ne gittiğimizde çok daha sıkıntılı olurdu. Arşiv ile depo birbirinden farklı yerlerdeydi. Haliyle belgeleri isterdiniz. Öğleden sonra gelirdi. Eğer yanlış belge gelirse işlem ertesi güne kalırdı ve çok fazla vakit kaybolurdu. Şimdi internetin bize sağladığı çok ciddi imkanlar var. Bu imkanlar yalnızca kendi arşivlerimizle sınırlı değil" şeklinde konuştu.

"Propaganda aracı olarak yazılmış bir rapordu"
Tarafların Pantürkizme bakmaları açısından çok önemli bir eser ortaya koyma gayreti içerisinde olduklarını ifade eden Gül, "Bununla ilgili taramalar yaparken İngiltere'de böyle bir belgenin olduğunu tespit ettik. Ancak daha önce hiç kimse ilgilenmediği için bununla ilgili bir PDF çalışması yapılmamıştı. Haliyle biz de önce incelemesini, daha sonrasında da dijital ortama aktarılmasını sağladık. Bu aşamadan sonra elimizde bir rapor daha var. Bu da 1944 yılına ait. 1917 yılında yazılmış Pantürkizm raporu, Britanya ile Osmanlı Devleti'nin savaş hâlinde olduğu dönemde hazırlanmış bir propaganda aracı olarak yazılmış bir rapordu. 1944 yılındaki raporun farkı ise artık modern bir Türkiye Cumhuriyeti'nin bulunmasıdır. Aynı zamanda İkinci Dünya Savaşı dönemidir. İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye ile İngiltere arasında bir ittifak söz konusudur. Bir karşı taraftan ve bir de diğer taraftan Pantürkizme bakmaları açısından çok önemli bir eser ortaya koyma gayreti içerisindeyiz" ifadelerine yer verdi.