Geçen haftaki yazımda akıl ve akıl yürütme ile alakalı bir giriş yapmıştım. Şimdi akıl yürütmenin harika bir şey olduğunu söylesem sanırım itiraz eden olmaz. Akıl yürütmek gerçekten de harika bir şey. Akıl yürütmek harika bir şey olsa da bazen akıl yürütürken hatalarda yapabiliyoruz. Hatalarda olsa her konuda akıl yürütmeye devam etmekle birlikte hatalardan da kaçınmalıyız.

Bu haftaki yazımda günlük yaşamda akıl yürütme hatası olarak en çok bilinen veya yapılan hataları örneklerle açıklamaya çalışacağım.

BİR. Bir iddiayı, sırf o alanda uzman veya popüler biri tarafından söylendiği için sorgusuz sualsiz doğru kabul ederiz. Onları otorite görür ve onlara başvurma isteği duyarız. Popüler olan kişilerin her konuda haklı olduğunu düşünürüz.

Örneğin, “Meşhur bir sinema oyuncusu bir saç bakım ürünü önerdiğinde ‘bu bakım ürünü mutlaka mucizevi bir üründür. Saçlar için etkili bir malzemedir."

“Dünyaca ünlü ve bilimsel ödül sahibi bir atom profesörü, sabahları aç karnına maydanoz suyu içmenin mide ülserini tamamen önlediğini açıkladığında, ’o kadar meşhur bir bilim insanının yalan söyleyecek hali yok ya, hemen yarından itibaren ilk yapacağım iş sadece bunu içmek” deriz.

İKİ. Yetersiz bilgilerden hareketle çok geniş veya kalıcı bir sonuca varırız. Bir genelleme yaparız. Çok az sayıda örnekten yola çıkarak büyük kararlar veririz.

Örneğin, "Çocuklar için yeni aldığım tablet aynı gün akşam bozuldu. Bu marka bir işe yaramaz. Ürettiği tüm elektronik ürünler sıkıntılı. Kesinlikle çöpe atılması gerekir."

"Hafta sonu bir gezi sırasında arkadaşlarımla gittiğim şehrin meşhur lokantasındaki yemekler soğuk, içecekler ise sıcak geldi. Demek ki bu şehirdeki tüm lokantalar övdükleri gibi değil. Yemekler çok kalitesiz ve servis yapanlar çok beceriksiz."

ÜÇ. Bir fikri veya argümanı çürütmek yerine, o fikri savunan kişinin karakterine, dış görünüşüne veya geçmişine saldırırız. Yani hedef saptırarak kişiye saldırırız. Kısaca fikri tartışmak yerine kişiyi hedef alırız.

Örneğin, "Aile doktorumuz sürekli bana acil olarak sigarayı bırakmamı söylüyor ama kendisi de sigara içiyor. Demek ki sigara sağlığa zararlı değil."

"Bu inşaat mühendisinin depremle ilgili söylediklerini ve inşaat yapım mevzuatı hatırlatmalarını ve yapım da kullanılacak malzemeler hakkındaki uyarılarını dikkate almamıza gerek yok; kendisi daha geçen ikinci eşinden de ayrıldı, kendi kişisel hayatını bile idare edemiyor."

DÖRT. Aslında çok daha fazla seçenek veya ara yol varken, bir durumu sadece iki seçenekten ibaretmiş gibi göstererek ikilem oluştururuz. Ara seçenekleri görmezden gelip durumu uç noktalara taşırız.

Örneğin, "Bu akşam benimle yürüyüşe gelmiyorsan, beni umursamıyor ve artık beni hiç sevmiyorsun. Bu birlikteliğimiz ve ilişkimizi tehlikeye atarak bitirmek istiyorsun demektir."

"Halkımız için hazırladığımız bu sosyal ve ekonomik paketi ya tamamen desteklersiniz ya da ülkenin sosyal ve ekonomik bir çöküntüye girmesini isteyen bir vatan hainisinizdir."

BEŞ. Küçük bir olayın kaçınılmaz olarak zincirleme ve çok daha büyük felaketlere yol açacağını iddia ederek adeta kaygan bir zemin oluştururuz. Küçük bir adımı felaket senaryolarına bağlarız.

Örneğin, "Oğlum, öğretmenin verdiği bu ödevi hafta sonu yapmazsa zayıf not alır, sınıfta kalır ve okulu bırakır. Daha sonra işsiz kalır ve hayatı tamamen mahvolur."

"Yarın işe 15 dakika geç kalırsan şef sana kafayı takar, Müdüre söyler, soruşturma açarlar. Haftaya da işten kovulursun. Sonra da kiranı ödeyemezsin. Evin olmaz ve sokakta yaşamak zorunda kalırsın."

Öyleyse hatalı akıl yürütmekten nasıl kurtulmalıyız?

Popüler olan kişilerin her konuda haklı olmadığını bilmeliyiz. Bir genelleme yapmamalı, çok az sayıda örnekten yola çıkarak büyük kararlar vermemeliyiz. Fikri tartışmalı kişiyi hedef almamalıyız. Ara seçenekleri görmezden gelip durumu uç noktalara taşımamalıyız. Küçük bir adımı felaket senaryolarına bağlamamalıyız.

Sonuç olarak; hatalı akıl yürütmeler, yanlış kararlar ve yanıltıcı sonuçlara yol açabilir. Bu tür hatalar, kişisel ilişkilerden, sosyal ilişkilere, yönetimsel sorunlardan siyasi ve politik tartışmalara kadar her alanda etkili olabilir. İnsan hayatını negatif yönde etkiler. Kaos ve kargaşayı tetikler.

O yüzden hatalı akıl yürütmeleri tanımak çok önemlidir. Hatalı akıl yürütmeleri bilir, tanır ve bunlardan kaçınırsak daha doğru ve tutarlı düşünmeyi öğrenmiş oluruz. Bu ise bizi nezaketli davranmaya sevk eder. Doğru karar vermeye ve sağlıklı iletişim kurmaya yöneltir.

Selam ve saygılar sunuyorum.