Yüz binlerce insanın yıllarca biriktirdiği emeği, alın teri ve geleceğe dair umutları bir anda yok oldu. Son dönemde ortaya çıkan borsa ve fon skandalları, yalnızca parasını kaybeden insanların meselesi olmaktan çıktı; ülkenin ekonomik güvenini, toplumsal dayanışmasını ve insanımızın birbirine duyduğu güveni de derinden sarstı.

Birileri, kısa sürede büyük kazanç vaatleriyle insanların birikimlerini topladı. Kimi yıllarca çalışarak edindiği evini, arabasını sattı; kimi çocuğunun geleceği için ayırdığı parayı bu hayallere yatırdı. Sonuçta ortaya çıkan tablo ortada: Kaybolan servetlerin yanında ele geçirilen varlıklar son derece sınırlı kaldı. Bazı sorumlular adaletin karşısına çıkarılsa da mağdurların kayıplarını telafi etmek, öyle kolay görünmüyor.

Fakat bütün bunların ötesinde, üzerinde düşünmemiz gereken daha büyük bir mesele var: Biz ne zaman bu hale geldik?

Çalışmadan, üretmeden, emek vermeden zengin olma arzusu nasıl oldu da toplumun bu kadar geniş kesimlerini etkisi altına aldı? Sabahın ilk ışıklarında dükkânını açan esnafın, fabrikada çarkları döndüren işçinin, tarlasında nasırlı elleriyle toprağı işleyen çiftçinin ülkesinde; alın teriyle kazanmanın değerini ne zaman ikinci plana ittik?

Ticaretin ve üretimin içinden gelen biri olarak bu dönüşümü anlamakta gerçekten zorlanıyorum. Üretmek başka şeydir, parayı yönetmek başka; başkalarının parasını kullanarak zahmetsizce kazanç sağlamayı bir başarı hikâyesi gibi sunmak ise bambaşka bir şeydir.

Üretici hammadde alır, makineye yatırım yapar, işçi çalıştırır, vergi ve sigorta öder. Ürettiği malı satabilmek için rekabet eder, risk alır, uzun süre emek harcar. Ortaya bir değer koymanın bedelini zamanıyla, sermayesiyle ve alın teriyle öder.

Peki bugün ne görüyoruz? Ortada üretim yok, istihdam yok, ülkeye kazandırılmış somut bir değer yok. Ama bir bakıyorsunuz, dün adı sanı bilinmeyen bazı kişiler bugün servetleriyle, lüks yaşamlarıyla ve yatırım tavsiyeleriyle gündemin merkezine yerleşmiş. Paranın nasıl kazanılacağını değil, nasıl çoğaltılacağını anlatanlar çoğalırken, gerçekten üretenlerin sesi giderek daha az duyuluyor. Birileri üretirken, birileri yalnızca paranın el değiştirmesinden zenginleşmenin yolunu arıyor.

Elbette yatırım yapmak, parasını değerlendirmek, borsada işlem görmek veya finansal araçlardan kazanç sağlamak başlı başına yanlış değildir. Bunlar ekonominin doğal unsurlarıdır. Asıl sorun, üretim ve gerçek ekonomik değerle bağı kopmuş, yüksek kazanç vaatleriyle beslenen ve insanların kolay para kazanma arzusunu istismar eden düzenin giderek yaygınlaşmasıdır.

Üstelik bu anlayış yalnızca finans piyasalarında karşımıza çıkmıyor. Gayrimenkulden ticarete, siyasetten günlük hayata kadar her alanda kısa yoldan köşeyi dönme hevesiyle karşılaşıyoruz. Dürüstlüğün saflık, kurnazlığın zekâ; alın terinin enayilik, fırsatçılığın başarı sayıldığı bir anlayışın toplumda giderek yaygınlaşması, üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir yozlaşmadır.

İşin en acı ve düşündürücü tarafı ise bütün bunları, yaklaşık çeyrek asırdır muhafazakâr ve dinî değerleri öne çıkaran bir siyasi söylemin hâkim olduğu dönemde yaşıyor olmamızdır.

Helal-haram hassasiyeti, kul hakkı, dürüstlük ve ahlak gibi kavramların sıkça dile getirildiği bir dönemin sonunda, emek vermeden zenginleşmenin özendirildiği, gösterişin başarıyla karıştırıldığı, rantın üretimin önüne geçtiği bir toplumsal manzarayla karşı karşıyayız.

Elbette bir toplumdaki bütün ahlaki sorunları tek başına bir iktidara yüklemek doğru olmaz. Ancak çeyrek asra yaklaşan bir yönetim döneminin sonunda ortaya çıkan toplumsal tabloyu sorgulamak da en doğal hakkımızdır. Çünkü bir yönetimin başarısı yalnızca yollarla, köprülerle, ekonomik büyüme rakamlarıyla ölçülmez. Toplumun hangi değerlerle yaşadığı, neyi başarı saydığı ve gelecek kuşaklara nasıl bir ahlak anlayışı bıraktığı da bu hesabın içindedir. Ahlaklı bir toplum inşa etme iddiasıyla yola çıkıp kolay kazancın ve haksız zenginleşmenin önüne geçemeyen bir anlayışın, dönüp kendisini sorgulaması gerekir.

Gerçek zenginlik, banka hesaplarında görünen rakamlardan ibaret değildir. Gerçek zenginlik; bir şey üretmek, insanlara iş imkânı sağlamak, ülkeye katma değer kazandırmak ve arkasında gurur duyulacak bir eser bırakmaktır. Bir ustanın yetiştirdiği çırak, bir çiftçinin toprağından aldığı ürün, bir sanayicinin ülkesine kazandırdığı fabrika, belki de hiçbir zaman manşet olmaz ama ülkenin gerçek serveti bunlardır.

Bugün Türkiye'nin ihtiyacı, kısa yoldan servet hayali kuran insanların çoğalması değil; alın terinin yeniden değer kazanmasıdır. Üretenin, çalışanının hakkını verenin, dürüst ticaret yapanın kazandığı; fırsatçılığın ve insanların umutlarını istismar eden düzenlerin karşılık bulmadığı bir ekonomik ve toplumsal anlayışa ihtiyacımız var. Çünkü kolay kazanılan paranın cazibesi büyük olabilir ama onun bedeli bazen yalnızca para kaybıyla sınırlı kalmaz. Güven kaybolur, emek değersizleşir, toplumsal ahlak yara alır.

Bugün kaybedilen milyarlar bir gün yeniden kazanılabilir. Ancak alın terinin karşılık bulmadığı, dürüstlüğün geri plana itildiği, fırsatçılığın başarı sayıldığı bir toplumda kaybolan değerleri yeniden inşa etmek hiç de kolay değildir.